مجید شهیدی- با وجود چالشهای موجود در خصوص حضور ایران در خط لوله نابوکو ولی به نظر میرسد با توجه به میزان منابع هیدروکربوری حاشیه دریای خزر، ایران به دلیل داشتن ذخایر مناسب و زیرساختهای انتقال گاز مطلوب، یک تامین کننده اصلی گاز برای خط لوله نابوکو در آینده خواهد بود و این پروژه در طولانی مدت بدون ایران اقتصادی نخواهد بود.
نگاهی به وضعت موجود پروژه خط لوله نابوکو نشان میدهد، با وجود حضور پنج کشور مصرف کننده گاز در قرارداد نابوکو، ولی هنوز هیچ قراردادی با کشورهای تامینکننده گاز امضا نشده است. این پنج کشور شامل بلغارستان، ترکیه، رومانی، مجارستان و اتریش هستند که با یکدیگر قرارداد نابکو را امضا کردهاند؛ در حالی که تاکنون هیچ کشور تامین کننده گاز به این خط نپیوسته است.
خط لوله نابوکو از مسیر این کشورها میگذرد و این پنج کشور 50 درصد از ظرفیت گازی این خط را استفاده خواهند کرد و میتوانند 50 درصد باقی مانده را به سایر کشورهای مصرف کننده تحویل دهند. در رابطه با امضای قرارداد نابوکو، بعضی از کشورهای تامینکننده در زمان امضای قرارداد حضور داشتهاند، ولی هنوز با هیچ کشور تامینکنندهای قرارداد امضا نشده است.
به نظر میرسد دلیل نبود ایران در مذاکرات رسمی نابکو تاکنون صرفا مسائل سیاسی بوده ولی اینکه آنها به گاز ایران نیاز دارند، یک امر واقعی است و نمیشود آن را انکار کرد، زیرا شرکتهای بزرگ اروپایی همچنان برای واردات گاز از ایران مذاکره میکنند. هماکنون بحثهای قیمتی بین کشورهای مرتبط آغاز شده و اگر ایران در این رابطه با آنها به توافق برسد، به طور قطع بخش اعظم گاز خط لوله نابوکو از طریق ایران تامین خواهد شد.
درصورت پیوستن ایران به این پروژه، باتوجه به برنامه ساخت خط لوله نهم سراسری که گاز را از عسلویه به مرز بازرگان منتقل خواهدکرد، احتمال تحویل گاز در این مرز وجود دارد.
از سوی دیگر اروپاییها به دنبال پیداکردن جانشینی برای تامین گاز خود به جای روسیه هستند، زیرا سالانه یک درصد به مصرف گاز اروپا اضافه میشود؛ به طوری که آنها هم اکنون سالانه 500 میلیارد متر مکعب مصرف گاز دارند که در سال 2030 این آمار به 700 میلیارد متر مکعب خواهد رسید. این در حالی است که تولید اروپاییها رو به کاهش است و همچنین به دلایل زیستمحیطی و اقتصادی، به دنبال استفاده هر چه بیشتر از گاز طبیعی هستند.
مطالعات و نتایج تحقیقات موسسههای معتبر بینالمللی نشان میدهد که گاز در سال 2020 حدود 26 درصد از مصرف انرژی اولیه جهان را به خود اختصاص خواهد داد؛ در این رابطه با توجه به اهمیت نقش ایران در تامین گاز مورد نیاز جهان در سالهای آینده، تاخیر در جبران کمبود تولید و عدم حضور کافی در بازارهای جهانی میتواند ایران را برای مدت طولانی از حضور در بازار تجارت بینالملل محروم کند.
هم اکنون سالانه کشورهای OECD اروپا حدود 200 متر مکعب گاز وارد میکنند که در سال 2020 به 500 میلیارد متر مکعب خواهد رسید که در حال حاضر بخش عمده گاز آنها از روسیه وارد میشود؛ به طوری که آلمان، ایتالیا، ترکیه و فرانسه از جمله بزرگترین کشورهای وارد کننده گاز از روسیه هستند.
در حالی قرار است خط لوله نابوکو از سال 2011 میلادی اجرا و در سال 2014 عملیاتی شود که کشورهای حاضر در پروژه خط لوله نابوکو، اقتصادی بودن این طرح را به اجرای بلندت مدت آن یعنی حداقل 30 سال مشروط کردهاند که گاهی برآورد میکنند ممکن است استفاده از این خط تا 50 سال نیز اقتصادی باشد.
تامین بلندمدت گاز مورد نیاز ایران فقط از طریق ایران یا روسیه امکانپذیر خواهد بود و باتوجه به تمایل اروپا به کاهش وابستگی خود به گاز روسیه، بنابراین بهنظر میرسد ایران تنها گزینه آنها برای بهرهبرداری طولانیمدت از خط لوله نابوکو است.
نابوکو خط لوله 56 اینچی حدود 110 میلیون متر مکعب در روز ظرفیت خواهد داشت و بهطور معمول در بهرهبرداری از چنین خطوط لولهای با ظرفیتهای زیاد تدریجی عمل میشود یعنی خط لوله در سال اول با درصد کمی از ظرفیت بهرهبرداری میشود و طی دوره کوتاه و مشخصی، سالانه به ظرفیت آن میافزایند تا به ظرفیت کامل برسد؛ بهاین ترتیب تصور میشود گاز کشورهای دیگر مانند آذربایجان و ترکمنستان فقط برای این دوره میتواند کفایت کند.
* کارشناس مسائل اقتصاد انرژی
