آب، نفت، گاز

منوچهر خندان - شریان‌های آبی‌، دریا‌ها و اقیانوس‌ها با آنکه محیط سکونت بشری شناخته نمی‌شوند اما بدلیل اثر غیر قابل انکاری که بر فرآیند زیست کره دارند همواره از اهمیتی بسیار برای انسان برخوردار بوده‌اند. از سویی با گسترش دامنه فعالیت‌های صنعتی‌، محیط‌های آبی با مخاطراتی تحت تاثیر همین دست فعالیت‌ها روبرو شدند و به موازات مجموعه قوانین و مقرراتی با هدف ایجاد حاشیه‌ای امن برای دریا‌ها از سوی نهادهای فراملیتی وضع شد.
کنوانسیون حقوقی دریاهای آزاد و مقررات مربوط به لزوم صیانت از محیط زیست دریایی از جمله چارچوب‌های قانونی ایجاد شده برای امن‌تر کردن دریاها است.
در میان فعالیت‌های انسانی تهدید‌کننده محیط‌زیست دریایی، تولید نفت در دریا همواره یک تهدید موثر ارزیابی شده است، اما اهمیت و ارزش نفت در توسعه اقتصادی جوامع انسانی پذیرش مخاطرات احتمالی ناشی از تولید نفت در دریا را مواجه کرده است.
در مقابل تولیدکنندگان نفت دریایی از مقررات سخت‌گیرانه‌ای تبعیت می‌کنند که خطرپذیری و زیان احتمالی محیط زیستی را در اثر تولید نفت در محیط‌های آبی به شدت کاهش می‌دهد.
متاسفانه در تاریخ حیات نفت‌، یادگارهای تلخی در آلوده کردن محیط زیست دریایی در خاطره‌ها باقی است؛ آسیب‌های ناشی از جنگ‌ها به ویژه غرق شدن کشتی‌های نفتکش یا فوران چاههای نفتی، عمده‌ترین آسیب‌هایی است که در اثر نفت به محیط زیست دریایی کره خاکی ما تحمیل شده است‌.
خلیج‌پارس که کانون بزرگ تولید و شریان حیاتی انتقال نفت جهان است نیز از این دست آسیب‌ها بی‌بهره نبوده است، وقوع 3جنگ در کمتر از 20سال در این آبراه بین‌المللی که مجاور 7 کشور نفت‌خیز است چندین حادثه قابل توجه محیط زیستی را ایجاد کرد‌.
آنچه که مسلم است در منطقه خلیج پارس به دلیل اهمیت ذاتی که به عنوان یک آبراه استراتژیک دارد مقررات حافظ محیط زیست دریایی با وسواسی خاص اعمال و از سوی چندین سازمان ناظر بین‌المللی مورد نظارت قرار می‌گیرد. به همین دلیل می توان ادعا کرد که ریزش یک قطره نفت به خلیج پارس هم از دید سازمان‌های دیده‌بان محیط زیست در این منطقه مخفی نخواهد ماند.
حادثه نشت گاز از یکی از چاههای میدان نفتی ابوذر در منطقه فلات قاره خلیج پارس در ماه گذشته در ماهیت خود بدلیل شرایط فنی خاص و پیچیده تولید نفت دریایی ،حادثه‌ای گریز‌ناپذیر قلمداد می‌شود اما در متن همین‌گونه حوادث بدیهی نیز زیر پا نهادن چارچوب‌های محیط زیستی و غفلت از حریم آبهای پاک هرگز مورد اغماض و چشم‌پوشی قرار نمی‌گیرد.
بر اساس اسناد و شواهد موجود ،حادثه به وجود آمده در میدان نفتی ابوذر از نوع فوران گاز بوده است و گاز طبیعی بدلیل فرار بودن و عدم ایجاد آلودگی پایدار هیچ‌گونه آلایندگی محیطی به بار نمی‌آورد. پس از وقوع این حادثه و در حین اجرای عملیات مهار، برخی اظهار‌نظر‌های غیر‌کارشناسی راجع به سطح و حجم آلایندگی زیست محیطی این حادثه اظهار شد،غافل از این که اصل حادثه، فوران نفت نبوده و تنها گاز مخزن نفتی ابوذر فوران کرده است. علاوه بر آن هیچ گزارشی نیز از سوی نهادهای متعدد ناظر بر محیط زیست خلیج پارس گزارش نشده است.
گزارش‌های بعدی ارائه شده از سوی شرکت نفت فلات قاره ایران نشان داد که در اثر فوران شدید گاز از چاه حادثه دیده‌، مقدار اندکی نفت مدفون شده در بستر دریا و در میان شن‌های کف خلیج پارس که طی دهها سال گذشته به دلایل مختلف به محیط آبی دریا وارد و در بستر آن ته‌نشین شده است، جابجا شده و محیطی یک کیلومتری را با نفت رقیق فرا گرفته است که همین آلودگی اندک نیز با اقدامات سریع از جمله انتشار مواد پراکنده‌ساز از بین رفته است و به تعبیری حادثه فوران چاه A11 میدان ابوذر وعملیات مهار آن هیچ آلایندگی در محیط زیست خلیج پارس بر جای نگذارده است.
واقعیت اینجاست که اگر تا نیم قرن قبل تولید نفت به هر طریقی و با پذیرفتن هرگونه زیان زیست محیطی موجه جلوه می‌کرد‌، امروز پایداری در توان تولید نفت دریایی با رعایت حریم پاک دریا‌ها گره خورده است.
سابقه قریب به پنجاه ساله تولید نفت در فلات قاره ایران‌، اگر چه صنعت نفت دریایی کشورمان را در کسوت طلایه‌دار قدرت نفتی در آبراه حساسی همچون خلیج پارس نشانده است اما این توان و هژمونی صنعتی جز با رعایت حریم پاک دریا و احترام به محیط زیست آن حاصل نگشته است.
صنعت نفت دریایی ایران، امروز، فرزند آبهای پاک خلیج پارس است و ماهیت و سر منشاء قدرت و افق پر‌فروغ آینده خود را در تلاش برای پاک ماندن این دریای بی‌بدیل می‌داند.
اکنون اگر تولیدکنندگان نفت به حریم پاک آبهایی که در آن به تولید نفت مشغولند پایبند نباشند به سرعت از گردونه رقابت نفس‌گیر صنعت نفت خارج می‌شوند.
آنچه که مسلم است رعایت استانداردهای زیست محیطی در تولید نفت از دریا یک اصل انکار‌ناپذیر در شکل‌گیری ثبات و امنیت حوزه‌های پراهمیت زایش انرژی هیدروکربوری است.
منطقه خلیج پارس و دو سوی آن به عنوان منشاء تولید 65 درصد نفت مصرفی جهان و آبراه آزاد خلیج پارس در قالب شریانی که 42 درصد نفت مصرفی جهان از آن عبور می‌کند بیش از آنکه به امنیت متکی به سلاح نیاز داشته باشد به امنیت و ثبات محیط زیستی نیاز دارد و همه تولیدکنندگان نفت در این دریای تا ابد ایرانی، موظف به رعایت حریم محیط زیست آن هستند.
تنها در این صورت است که می‌توان به آینده کشورهای دو سوی خلیج پارس و رونق اقتصادی این کشورها چشم امید داشت.
*رئیس روابط عمومی شرکت نفت فلات قاره ایران