کارنامه سفید طلای سیاه

محمد علی زمان خانی _ وقتی مته حفاری "جرج برناردرینولدز " دل پر عطوفت خاک مسجد سلیمان را شکافت و فوران نفت با شادمانی بی حد و حصر دارسی همراه شد، او از شوق، چنان فریادی کشید که حتی دولتیان لندنی هم صدایش را شنیدند. حال یک صد سال از فریادهای شادمانه دارسی می گذرد و پس از گذشت یک قرن هنوز در میان تحلیگران و سیاستمدارن در رابطه با حضور طلای سیاه در سفره اقتصادی ایران اختلاف نظر های زیادی وجود دارد. عده ای "نفط "را بلای آسمانی و گروهی "نفت" را نعمت خدادادی عنوان می کنند. اما صنعت نفت در دوران پس از پیروزی انقلاب به صنعتی توسعه آفرین و مولفه ای برای رشد و شکوفایی اقتصادی تبدیل شد . در این راستا این صنعت که به تنهای تامین کننده 70 درصد درآمدهای اقتصادی کشور است در دولت نهم جان تازه ای گرفت . هر چند از نگاه کارشناسان تشکیل اوپک گازی، حضور شرکت های بین المللی در فضای تحریم، بهره برداری از طرح ها و پروژه های مختلف با محوریت مشارکت مجموعه های ایرانی از مهم ترین دستاوردهای صنعت نفط ایران در یک سال گذشته به شمار می رود، اما موفقیت های این صنعت 100 ساله فراتر از مرز های جغرافیایی کشورمان است، به طوری که هم اکنون در بین کشورهای انرژی خیز دنیا، ایران از جایگاه ویژه ای برخوردار شده است. درخواست کشورهای مختلف از دانشمندان صنعت نفت ایران برای آموزش و حتی طراحی، ساخت، نصب و اجرا سازهای پیچیده و حجیم در خشکی و دریا در یک سال اخیر موید این واقعیت است که صنعت نفت ایران به یک ابرقدرت تبدیل شده است. همان جمله ی معروفی که محمود احمدی نژاد برای نخستین بار به آن اشاره کرد، این روزها در صنعت نفت عینیت پیدا کرده است. برای بررسی بیشتر کارنامه نفت ایران در سال شکوفایی و نوآوری گزارشی تهیه شده که شرح کامل آن در پی آمده است:

اساسنامه ایرانی برای 70 درصد گاز دنیا
بدون شک تاسیس اوپک گازی و تصویب اساسنامه ای ایرانی برای 70 درصد دارندگان ذخایر گاز طبیعی دنیا مهم ترین دستاورد صنعت نفت در سال 87 است.به‌ طوری‌که پس از برگزاری نشست‌های مختلف این مجمع که از سال 2001 و با پیشنهاد ایران تشکیل شده بود، سرانجام اساسنامه آن در مسکو به تصویب اعضا رسید و مجمع کشورهای صادرکننده گاز متولد شد که باتوجه به اهمیت نقش گاز طبیعی در سال‌های آینده و نقش کلیدی ایران در این بازار، گام بزرگی جهت ساماندهی بازار گاز جهانی محسوب می‌شود.
همچنین در بخش بین‌الملل و گاز، تشکیل تروئیکای گازی شامل کشورهای ایران، روسیه و قطر که با مذاکرات موثر ایران سرانجام به نتیجه رسید، فعالیت قدرتمندی در توسعه روابط خارجی ایران به ویژه در بخش گاز بوده که علاوه بر قدرتمندتر کردن نقش ایران در بازار جهانی این حامل انرژی به عنوان دومین دارنده ذخایر گازی جهان، می‌تواند کمک بزرگی به تعیین استراتژی‌ها و برنامه‌ریزی‌های بلندمدت جهت نظم‌دهی به این بازار کند.

اژدهای زرد شریک جدید نفت ایران
دیپلماسی فعال مدیران نفتی در یک سال گذشته تنها به بخش گاز ختم نمی‌شود و نگاهی به روند حضور شرکت‌ها و سرمایه‌گذاران خارجی در پروژه‌های نفتی و به ویژه تفاهم نامه‌ها و قراردادهای صادرات گاز نشان می‌دهد فعالیت در همه بخش‌های بین‌الملل جدی بوده است، به طوری‌که طی تنها دو سال حدود 61 میلیارد قرارداد نفتی با مشارکت شرکت‌های خارجی به امضا رسیده است، که می‌توان به قرارداد طرح توسعه میدان گازی پارس شمالی به ارزش حدود 15 میلیارد دلار با شرکت سینوک چین، قرارداد توسعه میدان‌های گلشن و فردوسی به ارزش 10 تا 12 میلیارد دلار با شرکت SKS مالزی و قرارداد توسعه میدان آزادگان شمالی به ارزش دو میلیارد دلار با شرکت CNPC چین اشاره کرد. در این بین پررنگ‌تر شدن حضور شرکت‌های شرقی و به ویژه شرکت های چینی به عنوان اژدهای زرد آسیایی ها در اجرای پروژه‌های اکتشافی و توسعه‌ای صنعت نفت و گاز کشور نشان می‌دهد تدبیر مسوولان این صنعت در کمرنگ کردن فشارهای سیاسی که تعلل خارجی‌ها را در تصمیم‌گیری نهایی مذاکرات قراردادی موجب شده بود، موثر بوده است.
از سوی دیگر در پی مذاکرات اولیه با شرکت‌های مختلف غربی و آسیایی جهت صدور گاز به صورت گاز خشک یا مایع شده با توجه به نقش محوری ایران در تامین گاز دنیا طی سال‌های آینده منجر به امضای قراردادهای بزرگی مانند قرارداد صادرات گاز به سوییس یا توافقنامه صادرات گاز به عمان شد. البته در این زمینه مذاکرات گسترده با کشورهایی مانند آلمان، ایتالیا، اتریش، امارات، کویت، بحرین، پاکستان، هند و چین در مراحل مختلف ادامه دارد.

ایران قهرمان اوپکی ها
از دیگر اقدامات چشمگیر وزارت نفت طی یک سال گذشته پررنگ‌تر شدن نقش ایران در تصمیم‌گیری‌های سازمان کشورهای صادرکننده نفت (اوپک) به ویژه در بازار پرنوسان امسال بوده است. به گونه‌ای که البدری، دبیرکل اوپک طی دو حضور خود در ایران (ماه‌های فروردین و دی) براهمیت حضور، نقش و نظرات ایران به عنوان دومین تولیدکننده نفت اوپک تاکید کرده است. از سوی دیگر ایران در کنار ونزوئلا و اکودر در یک سال گذشته نقش غیر قابل انکاری در تصمیم سازی های اوپک داشته که کاهش بی سابقه 2/4 میلیون بشکه ای این سازمان در زیر تیغ فشار غربی ها موید این واقعیت است. طوری که برخی از تحلیگران بازارهای نفت از ایران به عنوان منجی و قهرمان یاد کرده اند.

سبک سازی نفت سنگین ایران در شرق آسیا
البته فعالیت‌های بین‌الملل به بخش‌های نفت و گاز بسنده نمی‌شود و حضور در پروژه‌های پالایشگاهی جدید برون‌مرزی مانند مالزی، اندونزی، سنگاپور و سوریه گواهی بر این موضوع است. ایران با سهم 30 درصدی در طرح ساخت پالایشگاه مالزی با ظرفیت 250 هزار بشکه در روز که میزان سرمایه‌گذاری آن حدود چهار میلیارد دلار محاسبه شده است، خوراک مخلوط نفت خام سنگین و فوق سنگین این پالایشگاه را که در استان شمالی Kedah مالزی ساخته خواهد شد، تامین می‌کند. همچنین سهم 40 درصدی ایران در طرح ساخت پالایشگاه نفت در اندونزی که مجموع سرمایه‌گذاری آن حدود شش میلیارد دلار پیش‌بینی شده است و تامین یکصد هزار بشکه نفت خام فوق سنگین و 50 هزار تن نفت خام سنگین آن توسط ایران از دیگر طرح‌های خارجی با مشارکت ایران محسوب می‌شود. در این زمینه طرح ساخت پالایشگاه سوریه با سرمایه‌گذاری مشترک و تامین نفت خام سنگین ایران، ونزوئلا و سوریه با ظرفیت140 هزار بشکه گواه دیگری بر این موضوع است که سهم ایران در این پالایشگاه 26 درصد اعلام شده است.
گذشته از فعالیت‌های بخش بین‌الملل، روند اجرایی پروژه‌ها از اکتشاف و تولید نفت و گاز تا توسعه خطوط انتقال، افزایش ظرفیت‌های توزیع حامل‌های انرژی در سطح کشور، توسعه بخش‌های بالادستی و نیز پایین‌دستی مانند پالایشگاه‌های نفتی و گازی و واحدهای پتروشیمی و مثبت شدن تراز گاز پس از حدود 14 سال از دیگر عواملی است که نشان می‌دهد وزارت نفت از جمله سازمان‌های تخصصی موفق در سال فناوری و شکوفایی بوده که توانسته بر فشارهای بین‌المللی و به ویژه تحریم کالاها و اقلام تا حد زیادی غلبه کند.

اندیمشک به فهرست شهرهای نفتی پیوست
اما جلوافتادگی ایران در صنعت نفت در سال 1387 هم تنها به بخش های پایین دستی نفت و گاز محدود نشد و در 365 روز گذشته با کشف چهار میدان جدید نفت و گاز کارنامه درخشانی در بخش اکتشاف بر جای گذاشته شد.
به طوری که در سالی که به نام شکوفایی و نوآوری نام گذاری شده است، میدان‌های نفتی عسلویه شرقی، بالارود اندیمشک، اروند و مخزن نفتی در میدان جفیر کشف شدند. میدان عسلویه شرقی در ارتفاعات شمال غرب بندر عسلویه و بین دو میدان گازی تابناک و عسلویه غربی واقع شده و درجه سبکی (API) نفت کشف شده آن حدود 40 است. عمق حفاری در این میدان تا 2560 متر و ذخیره در جای آن 525 میلیون بشکه بوده است. تا کنون لایه‌های مخزنی کنگان و دالان در نواحی و میادین مجاور مانند میدان تابناک، هما و شانول دارای گاز بوده و این اولین‌بار است که در این لایه، نفت سفید کشف شده است. همچنین طاقدیس بالارود در محدوده میدان نفتی لب سفید و قلعه انار است که براساس مطالعات کامل اکتشافی و حفر چاه تا عمق 3737 متر در دو لایه مخزنی آسماری و سروک به نفت با درجه API حدود 33 رسید. میزان ذخیره درجای مورد انتظار این دو لایه یک تریلیون و 580 میلیارد فوت مکعب برآورد شده که به طور متوسط توان تولید نفت آن روزانه 32 هزار بشکه و تعداد چاه‌های توسعه مورد نیاز 16 حلقه پیش‌بینی شده است.
از طرف دیگر میدان اروند در حاشیه خلیج‌فارس و 50 کیلومتری جنوب آبادان قراردارد که با حفاری چاه تا عمق 4408 متر در لایه فهلیان نفت با درجه API حدود 45 و به میزان 485 میلیون بشکه نفت درجا کشف شد که براساس مطالعات کنونی احتمال تولید روزانه 10 هزار بشکه نفت از این میدان وجود دارد.
در نهایت مخزن نفتی در میدان جفیر نیز با حفر چاه تا عمق 4700 متر به میزان 750 میلیون بشکه نفت درجا کشف شد که میزان نفت تولیدی روزانه 30 هزار بشکه برآورد شده است.
البته اکتشاف مخازن گاز نیز در سال 87 مورد توجه بوده است به گونه‌ای که دومخزن گازی در کپه‌داغ در شمال شرق کشور در نتیجه عملیات لرزه‌نگاری دو و سه‌بعدی کشف شد. ا

اوپک، ترمز دستی افزایش تولید نفت ایران
در پی فعالیت‌های جاری تولید نفت، افت طبیعی فشار بیشتر مخازن به دلیل حضور در نیمه دوم عمر یکی از مسایل همیشگی موجود است که به طور متوسط موجب کاهش تولید سالانه 350 هزار بشکه نفت خام می‌شود.
از جمله اقدامات قابل توجه شرکت ملی نفت طی 12 ماه گذشته جبران کاهش طبیعی تولید با بهره‌گیری از روش‌ها و تکنولوژی‌های مدرن تولید، تزریق آب و گاز به میادین تولیدی و اجرای برنامه‌های توسعه‌ای بوده است. اگرچه در این زمینه طرح‌های تولید زود هنگام نفت از میادینی که توسعه کلی آنها و تهیه برنامه جامع توسعه (MDF) امری زمان بر تلقی می‌شود، یکی دیگر از راهکارهای کوتاه مدت، افزایش تولید نفت کشور بوده است.
برای نمونه میدان نفتی آزادگان از جمله میدان‌های بزرگی است که تهیه طرح جامع و امضای قرارداد توسعه آن به دلیل گستردگی کار، زمان طولانی طی کرده و البته هنوز نهایی نشده است ولی با اجرای برنامه تولید زود هنگام که از سال گذشته شروع شد و در ابتدای امسال به روزانه 20 هزار بشکه رسید، تولید از این میدان عملیاتی شد که طی سال 1387 برنامه توسعه و افزایش حجم تولید آن به روزانه 50 هزار بشکه نهایی شده است.
همچنین میدان هنگام از دیگر میادین مشترک کشور در آب های نیلگون خلیج پارس است که در راستای اولویت‌دهی به تولید از میادین مشترک، طرح تولیدزودهنگام این میدان نفتی برای تولید روزانه 16 هزار بشکه تا پایان امسال برنامه‌ریزی شده است. فعالیت توسعه‌ای تولید از میدان دارخوین که در فاز اول در سال گذشته به روزانه 50 هزار بشکه رسیده بود با تکمیل توسعه در فاز دوم تا پایان امسال به روزانه 160 هزار بشکه خواهد رسید. در این خصوص طرح بهینه‌سازی، نوسازی و افزایش تولید میدان بهرگانسر نیز به عنوان یکی از میادین حوزه فلات قاره امسال عملیاتی شد به طوری‌که با هدف افزایش تولید و کیفی‌سازی تجهیزات سکوهای این میدان که جزو قدیمی‌ترین سکوهای نفتی دریایی ایران بود، بازسازی شد و تولید آن از 60 به 80 هزار بشکه در روز رسیده است.
در مجموع فعالیت‌های افزایش تولید نفت در سال 1387 نشان می‌دهد این شرکت علاوه بر جبران کاهش طبیعی 350 هزار بشکه‌ای تولید نفت کشور، موفق به افزایش 140 هزار بشکه‌ای حجم تولید شده است به طوری‌که ظرفیت تولید نفت امروزی کشور به بیش از 3/4 میلیون بشکه رسیده است، اگرچه به دلیل نوسانات قیمت نفت و روند کاهشی آن طی ماه‌های گذشته و به دنبال تصمیم‌گیری اوپک مبنی بر کاهش سقف تولید اعضا، امسال در مجموع حدود 500 بشکه در روز تولید خود را کاهش داده‌ایم.

گاز پس از 14 سال مثبت شد
از دیگر فعالیت‌های خلاقانه و فعالانه در زمینه افزایش تولید گاز کشور در سالی که در آن قرار داریم، اجرای طرح افزایش تولید 25 میلیون مترمکعبی گاز از مخازن موجود در حوزه نفت مناطق مرکزی با حفر 17 حلقه چاه‌ جدید و صرف هزینه‌ای جزیی و همچنین تولیدی کردن پنج فاز 6 تا 10 پارس جنوبی بوده است.
در نتیجه این فعالیت‌ها، ظرفیت تولید روزانه گاز به مرز 600 میلیون مترمکعب رسیده و با وجود سابقه 14 ساله کسری گاز در زمستان و قطع گاز برخی منازل، صنایع و نیروگاه‌ها در اوج سرما، زمستان امسال نه تنها هیچ‌گونه افت فشار یا قطعی گاز در کشور به وجود نیامد بلکه اعمال محدودیت گازرسانی به صنایع و نیروگاه‌ها نیز اتفاق نیفتاد.
این در حالی است که هم‌اکنون بیش از سی هزار کیلومتر خط لوله فشار قوی و 158 هزار کیلومتر شبکه توزیع گاز شهری به عنوان شریان حیاتی انتقال گاز کشور، گازرسانی به بیش از 700 شهر و هفت هزار روستا را در سراسر کشور بر عهده دارند. در سال جاری طرح‌های مهمی مانند خط لوله ششم سراسری، بخشی از خط استراتژیک شمال- شمال‌شرق، فازهای 6 تا 8 پارس جنوبی و پالایشگاه فازهای 9 و 10 به بهره‌برداری رسیده یا می‌رسند.

"ستاره" پیش رو در بین هفت خواهران پالایشی
در بخش پالایش و پخش فرآورده‌های نفتی، تداوم اجرای برنامه‌های توسعه و بهینه‌سازی پالایشگاه‌های موجود مانند پیشرفت قابل ملاحظه در طرح‌های افزایش تولید بنزین پالایشگاه تهران و افزایش ظرفیت به 11 هزار بشکه در روز، افزایش تولید بنزین پالایشگاه اصفهان و افزایش ظرفیت به 25 هزار بشکه در روز، توسعه فرآیند و بهینه‌سازی پالایشگاه اصفهان جهت افزایش تولید بنزین به 53 هزار بشکه در روز، احداث مجمع کت کراکر پالایشگاه آبادان و افزایش ظرفیت تولید بنزین به 37 هزار بشکه در روز، افزایش تولید بنزین پالایشگاه بندرعباس جهت رسیدن به تولید روزانه 27 هزار بشکه در روز و افزایش تولید بنزین پالایشگاه تبریز با هدف افزایش ظرفیت تا 4500 بشکه در روز از جمله این طرح‌هاست که به تبدیل ایران به صادرکننده فرآورده‌های نفتی در سال 1391 و به ویژه فرآورده استراتژیک بنزین منجر می‌شود علاوه بر مذاکرات مختلف با شرکت‌های خارجی برای حضور و سرمایه‌گذاری در هفت خواهران پالایشی ایران یعنی پالایشگاه‌های ستاره خلیج‌فارس، هرمز، کاسپین، خوزستان، پارس، آناهیتا و شهریار که مراحل مختلف مهندسی و طراحی را گذرانده‌اند، کلنگ‌زنی نخستین پالایشگاه بخش خصوصی در شهرستان میمه اصفهان در سال 1387از جمله موفقیت‌های حوزه پالایشی داخل کشور محسوب می‌شود. اما در بین هفت خواهران پالایشی بر اساس اعلام مسئولان نفت، ساخت پالایشگاه ستاره خلیج فارس در الویت نخست ساخت گنجانده شده و با به تولید رسیدن این واحد کشور از واردات بنزین خودکفا خواهد شد.

انقلاب پمپ بنزین سازی در سال شکوفایی
پس از اجرای طرح سهمیه‌بندی بنزین در سال 1386 که منجر به کاهش حجم سوخت‌گیری و افزایش دفعات آن شد، استفاده از کارت جهت دریافت سوخت و نیز کم بودن تعداد جایگاه‌های بنزین، افزایش تعداد خودروها و دیگر مسایل مربوط به آن‌همه دلایلی بر افزایش زمان سوخت‌گیری در سال 1387 بودند به طوری‌که متوسط زمان انتظار سوخت‌گیری در ابتدای سال به حدود 15 تا 20 دقیقه یا بیشتر هم رسیده بود. در عین حال نبود زمین کافی و گران بودن قیمت آن در کلان‌شهرها به ویژه تهران از مهم‌ترین موانع افزایش تعداد جایگاه محسوب می‌شد که در این رابطه با اتخاذ تدابیر ویژه‌ای مانند افزایش تعداد نازل‌ها به میزان 620 نازل در جایگاه‌های سطح شهر تهران که معادل ساخت 40 جایگاه جدید بود، استقرار 31 جایگاه سیار، ساخت و نصب تعداد جایگاه‌های کوچک و سریع‌النصب در اقصا نقاط شهر تهران و افزایش سطح مسقف جایگاه‌های بزرگ و عمومی کنونی از جمله این راهکارها بود که منجر به کوتاه شدن صفوف و کاهش زمان سوخت‌گیری تا سه دقیقه شد به طوری‌که هم‌اکنون تعداد جایگاه‌های بنزین در سراسر کشور به 2560 باب افزایش یافته است.
در این راستا، رویکرد دولت مبنی برگازسوز شدن خودروها با هدف رعایت مسایل زیست محیطی و کنترل مصرف فرآورده استراتژیک بنزین و عدم تناسب خودروهای گازسوز شده با سرعت ساخت جایگاه‌های CNG به دلیل کمبود تجهیزات و زمین در شهرهای بزرگ به ویژه تهران از دیگر مسایل مطرح در سال‌جاری بود که صف‌های بسیار طولانی را در جایگاه‌های عرضه گاز طبیعی فشرده ایجاد کرده است. البته در این بخش نیز با تلاش‌ها و برنامه‌ریزی‌های جدی انجام شده، هم‌اکنون تعداد جایگاه‌های دومنظوره CNG به 350 باب و جایگاه‌های تک‌منظوره CNG حدود 500 باب است که با وجود عدم رفع کامل مشکل اما تاحدودی صف‌های طولانی را تعدیل کرده است.

ژرفای خزر در انتظار مته های البرز
از دیگر موفقیت‌های قابل ملاحظه صنعت نفت در سال 1387 آغاز فعالیت سکوی حفاری نیمه شناور ایران البرز است که با وجود تاخیرهای طولانی‌مدت سرانجام در روزهای میانی اسفندماه این سکو که ارزشی بیش از 350 میلیون دلار دارد برای حفاری و اکتشاف در دریای خزر از حوضچه‌ای در نزدیکی ساحل که ساخته و آزمایش‌های اولیه روی آن انجام شده بود، جدا و به فاصله 15 کیلومتری ساحل در آب‌های کم عمق منتقل شد تا پس از تست‌های لازم و همچنین حضور سازندگان خارجی برخی قطعات و تحویل آنها عملا سکو کار حفاری را در خزر آغاز کند.

گاز رایگان و شیرین برای پایتخت نشینان نفت
یکی از طرح های ویژه صد سالگی صنعت نفت که با حضور سکاندار صنعت نفت در زادگان نفت ایران به بهره برداری رسید، افتتاح پالایشگاه گاز مسجد سلیمان بود. غلام حسین نوذری که برای افتتاح این پالایشگاه یک میلیون متر مکعبی به مسجد سلیمان سفر کرده بود، در بین مسجدسلیمانی ها از گازرسانی رایگان به مسجد سلیمانی ها خبر داد و گفت: همه مردم ایران باید از گاز شیرین برخوردار شوند. در این رابطه هم در روزهای پایانی سال با تکمیل فاز اول خط هفتم سراسری امکان گازرسانی به مردم مرزنشینان سیستانی و بلوچستانی فراهم شد، ضمن آنکه پیش از این نیز شریان گاز های پارس جنوبی در بوشهر و هرمزگان جریان پیدا کرده بود.

"جم" نگین انگشتر صنعت پتروشیمی
توسعه پایدار، اشتغال و ایجاد ارزش افزوده مهم ترین اهداف ساخت و توسعه صنایع پتروشیمی در کشور است. در این رابطه در سال جاری هم گام های بلندی برای رشد این صنعت پول ساز کشور برداشته شد. افتتاح فاز اول پتروشیمی کارون، توسعه پتروشیمی فجر، فرساشیمی، اوره و آمونیاک کرمانشاه، فاز اول بندر پتروشیمی پارس، بزرگ ترین الفین دنیا(جم) مهم ترین طرح هایی بود در سال شکوفایی به طور رسمی به لیست پتروشیمی های کشور پیوست. علاوه بر این در سال 87 ساخت طرح های همچون آریا ساسول، مهر، اتیل بنزن پتروشیمی پارس، اروند و مروارید به پایان رسید که پیش بینی می شود در سال آینده به تولید تجاری برسند. همچنین در سال 1387 مجموع درآمدهای صنعت پتروشیمی به حدود 12 میلیارد دلار رسید که چنانچه قیمت نفت یاری می کرد شاید این رقم از مرز 15 میلیارد دلار هم متجاوز می شد.

سقوط آزاد طلای سیاه دغدغه نفتی ها در سال 88
در مجموع در سال 87 کارنامه وزارت نفت طلایی تر خواهد بود، اما کاهش بهای جهانی نفت خام و سقوط آن به سطوح 49 دلار تاحدودی برنامه های توسعه ای این صنعت را تحت شعاع قرار خواهد داد. هرچند در ان رابطه مسئولان اعلام کرده اند که با راهکارهای مختلفی سعسی در کاهش زیسک درآمدهای نفتی خود را دارند. استفاده بیشتر از توان پیمانکاران، سازندگان و مشاوران ایرانی، حراج دارایی های مازاد، فروش اوراق قرضه و حمایت های نمایندگان خانه ملت از محوری ترین امیدهای نفتی ها در سال آینده خواهد بود.

ویژه نامه پایان سال 1387 - روزنامه جهان صنعت