از سینماهای آبادان تا نئورئالیسم ایتالیا

مهندس منوچهر خندان
در تاریخ پیدایش سینما آمده است که ابتدا ادیسون مخترع سینما بوده . اما به دلیل عدم امکان برای استفاده ی همگانی ، این اختراع ناقص ماند تا این که برادران لومیر با اندیشه کامل تری اختراع سینما را به نام خود به ثبت رساندند . سینما مراحلی را در گذر زمان طی کرد و به هنر هفتم لقب یافت ، چرا که هر پدیده ای با نام هنر شناخته می شود در سینما وجود دارد .
نور،صدا،تصویر از مولفه هایی است که بر قدرت و نیرومندی این رسانه افزوده است . به همین سبب می گویند مطلوبیت در این هنر به شکل تاثیر گذاری پدیدار است به این معنا که انسان مادی براساس تلاش و کوششی که متحمل می شود وجهی دریافت می کند مقداری از این وجه را به اتاقکی به نام گیشه می دهد و از آن جا با تکه کاغذی که بلیت گفته می شود وارد سالنی می شود که نامش انتظار است . بعد از آن وارد سالن دیگری می شود که فیلم به نمایش در می آید ؛ یعنی نور ، صدا ، رنگ و تمام قابلیت های سمعی و بصری آن انسان را که حال ، مخاطب نام دارد تحت سیطره خود قرار می دهد و او را از دنیای بیرون از سالن ایزوله (جدا) می کند .
حدود دو ساعت این جریان سیر می کند . فیلم تمام می شود و مخاطب از سالن تاریک نمایش ، بیرون می آید . که نقطه بررسی و ارزیابی «مطلوبیت» همان زمان است ، به طوری که اگر گزارشگری از مخاطبان فیلم بخواهد نظرشان را راجع به اتفاقات داخل سالن نمایش اظهار کنند ، بهترین و مطلوب ترین خروجی فکر و برداشت آنان منعکس می شود . ویژگی اشاره شده ، بخشی از ویژگی های این رسانه ی نیرومند است .
نقش سینما در تغییر رفتارهای اجتماعی جامعه را می توان در سال های دور در جنوب کشورمان بررسی کرد ؛ در شهر آبادان ، شهری در جنوب ایران . این شهر پیش از نفت سکنه چندانی نداشت ، نفت صنعت را آورد ، صنعت مردم را و شهر وسعت گرفت. در آن مقطع زمانی وجود پالایشگاه نفت منبع درآمدی بود .با توجه به شرایط اجتماعی ، مردم از اقصانقاط کشور برای اشتغال به کار و بهره مندی از مزایایی که صنعت نفت فراهم می کرد ، مثل خانه شرکت نفتی ، جیره و امکانات رفاهی به آبادان مهاجرت می کردند . از این رو بود که فرهنگ شهر مجموعه ای از تمام فرهنگ های موجود در سطح کشور را در بر داشت و از سوی دیگر فعال بودن پالایشگاه نفت ، موجب تجمع نیروهای متخصص نفت انگلیسی در آن شهر شده بود . آنان برای ایجاد رفاه و دور نشدن از چرخه ی پیشرفت و تحولات درون کشور خود ، سینما را در مطلوب ترین شرایط با سالن های نمایش دهنده در آن زمان در شهر آبادان تاسیس کردند . و در آن دهه ، هرشب فیلم هایی را به نمایش در می آوردند که شب قبل در لندن پخش می شد . اشاعه و ترویج این فرهنگ رفته رفته در فرهنگ خودی رخنه کرد به طوری که در ساختار اجتماعی آن شهر (آبادان) تاثیرات قابل توجهی ایجاد کرد . جدا از بررسی مسایل منفی ، سینما پنجره ای به دنیای بیرون از شهر و به کشورهایی گشود که زمینه ی توسعه در آن ها فراهم شده بود و با شتاب و ضرب آهنگ بالا به پیش می رفت ، حاصل انعکاس و انتقال این اتفاقات در اذهان عمومی «شهر آبادان » به ویژه برای قشر جوان سمت و سویی به ارمغان آورد و سرانجام تاثیرات رسانه سینما به یک آرمان مبدل شد و منجر به ظهور هنرمندانی گردید که از آن میان می توان به ناصرتقوایی ، امیر نادری و منوچهر محمدی اشاره کرد . به تعبیری معلول علتی به نام تاثیر گذاری سینما بر شخصیت آدم های آن شهر ماجراجو و پر جنب و جوش بوده است.
گفتنی است ناصر تقوایی در سال 1382 در جشنواره فیلم نفت که در شهر اهواز برگزار شد ، ضمن ابراز خاطرات و دل مشغولی های ذهنی اش نسبت به محل پرورش خود « آبادان» و تاثیر پذیری از هنر سینما به دل نگرانی هایی در حوزه پرورش نسل جوانی که ویژگی مرزنشینی از یک سو به عنوان عاملی که می تواند آسیب پذیر باشد و از سوی دیگر جاذبه های سینما و نقشی که در جهت بهبود بخشیدن به این شرایط می تواند داشته باشد پرداخت . از نقش هنر سینما در تغییرات اجتماعی گفته ها بی حد است . در ذکر تاثیرات این رسانه نیرومند و تاثیر گذار اشاره ای هم داریم به تغییر و تحولاتی که در دیگر جوامع به وجود آورده است و حتی گاهی با سبکی خاص همراه بوده است . مثل سینمای نئورئالیسم ایتالیا . بعد از جنگ جهانی دوم و آثار مخربی که ناشی از این جنگ در کشور ایتالیا باقی ماند پدیده ای به وجود آمد به نام سینمای« نئورئالیسم » که در تعریف آن آمده است از پلاتوهای پرهزینه و با شکوه بیرون بیاییم و از لوکس گرایی و حاشیه رفتن و واقعیت را پنهان کردن دور شویم ، دوربین های فیلمبرداری را به عمق کوچه و پس کوچه ها ی شهر ببریم و ثبت و ضبط کنیم ، آن واقعه تلخ و اتفاقاتی را که مولود جنگ بوده و از فقر ، درماندگی و بیچارگی مردم که جنگ برای آن ها به بار آورده بگوییم .
در این جا نیز باز هنر سینما به عنوان وسیله ای که به طور عمیق و شگرف وارد لایه های پنهان و دور از دسترس مخاطبان و حتی مسوولان تصمیم گیرنده می شود ، مطرح است . به گفته ی بزرگی از دنیای سینما فیلم « برشی از زندگی است ». آنچه تاکنون نگارش شد همه برای تعیین نقش ، جاذبه و تاثیراتی بوده است که سینما در تغییر نگرش و رفتار اجتماعی جامعه می تواند داشته باشد .

رییس روابط عمومی شرکت نفت فلات قاره ایران