حمیده صداقت - ایده ساخت پالایشگاه نفتی در کشور طی دهه گذشته با فراز و نشیبهای زیادی همراه بوده و در دورههای مختلف تحت تاثیر نظرات و تصمیمهای متفاوت قرار گرفته است؛ اگرچه نظر کارشناسان در مورد صرفه اقتصادی اجرای اینگونه طرحها با توجه به میزان مصرف فرآوردههای نفتی، هزینه پالایش نفتخام در کشور و قیمت نفتخام متفاوت است، ولی بهنظر میرسد اختلاف نظرها و سردرگمیها وقتی از بین میرود که براساس طرح جامع انرژی تصمیمگیری شود.
به گزارش پانا نیوز، درحالی که هفت پالایشگاه نفتی آبادان (1291)، تهران (1352)، کرمانشاه (1350)، شیراز (1352)، اصفهان (1358)، لاوان (1355)، تبریز (1357)، اراک (1372) و بندرعباس (1376) از زمان کشف نفت در ایران (سال 1287) تا سال 1376 به بهرهبرداری رسیدند، ولی مشاهده میشود که طی سالهای 1376 تا 1384 بهدلیل وجود نظرات متفاوت در زمینه پالایشگاهسازی، طرحهای جدید متوقف شدهاند.
در این زمینه مدیران مرتبط در آن دوره با بیان اینکه مقایسه قیمت نفتخام و هزینه پالایش آن در داخل کشور با واردات فرآوردههای نفتی از خارج نشان میدهد که گزینه دوم اقتصادی و مقرونبهصرفهتر است، طرح جدیدی برای ساخت پالایشگاه تعریف نکردند. البته برنامههای توسعهای برخی از این پالایشگاهها در این دوره مورد توجه قرار گرفت.
براساس این گزارش، با روی کار آمدن مدیران بعدی از سال 1384 مجددا برنامههای ایجاد پالایشگاههای نفت عملیاتی شد. در این زمینه با هدف خودکفایی در تولید فرآورده استراتژیک بنزین، برنامههای توسعهای پالایشگاهها که در قالب طرح جامع توسعه تعریف شده بود و همچنین طرحهای بهینهسازی پالایشگاهها مورد توجه جدیتر مسوولان قرار گرفت. در آن زمان علاوه بر رشد صعودی مصرف بنزین که از اوایل دهه 70 به دلیل گسترش تعداد خودروهای شخصی در کشور ایجاد شده بود، در دهه 80 با افزایش میزان مصرف گازوییل بهویژه در بخش نیروگاهی مواجه شد که منجر به آغاز واردات این فرآورده از سال 1385 شد.
به این منظور طرح ساخت پالایشگاههای جدید ستاره خلیج فارس و هرمز در بندرعباس، کاسپین در شمال کشور، خوزستان در آبادان، پارس در فارس، آناهیتا در کرمانشاه و شهریار در تبریز (هفت خواهران پالایشی) تعریف و وارد مرحله اجرا شدند.
تولید کنونی پالایشگاههای کشور روزانه حدود 45 میلیون لیتر بنزین است که پیشبینی میشود با تکمیل این پالایشگاههای جدید تا سال 1392 (البته مشروط به تامین مناتبع مالی مورد نیاز) 110 میلیون و 700 هزار لیتر به تولید بنزین اضافه شود که بهاین ترتیب نهتنها در تامین فرآوردههای نفتی در کشور خودکفا میشویم، بلکه امکان صادرات برخی از آنها نیز وجود خواهد داشت.
رشد شدید قیمت نفت و تردیدهای دوباره در ساخت پالایشگاه
پس از افزایش قیمت نفتخام طی یکسال گذشته، پالایش نفتخام و تولید فرآوردههای نفتی از صرفه اقتصادی بسیار زیادی برخوردار شد؛ بهگونهای که در تابستان سال گذشته قیمت هر تن بنزین در باز جهانی حتی به بیش از 1100 دلار رسید. البته این شرایط خیلی طول نکشید و با کاهش 100 دلاری قیمت نفتخام طی شش ماه پس از آن، قیمت هر تن بنزین در زمستان گذشته به حدود 270 دلار رسید که طرحهای جدید پالایشگاهسازی را با تردید مواجه کرد.
درحالیکه توجیه اقتصادی پالایشگاهها بهدلیل کاهش قیمت نفتخام و همچنین مسائلی مانند بالابودن هزینه پالایش نفتخام در پالایشگاههای موجود کشور مورد تردید قرار گرفته بود، طرح مجدد تحریم واردات بنزین ایران از سوی آمریکا فضای قضاوت درباره طرحهای پالایشگاهسازی را تغییر داد.
در این راستا نگاهی به وضعیت اجرایی هفت پالایشگاه جدید نشان میدهد که این طرح از پیشرفت مطلوبی برخوردار نیست و پرسودترین آنها یعنی ستاره خلیج فارس تنها حدود 18 درصد پیشرفت فیزیکی دارد که اصلیترین دلیل این کندی نیز حضور نیافتن شرکتهای سرمایهگذار خارجی بهدلیل کاهش جدیقیمت نفتخام است. در این خصوص برخی کارشناسان معتقدند حداقل قیمت نفت برای اقتصادیشدن ساخت این پالایشگاهها در کشور ما نفت 70 دلاری به ازای هر بشکه است.
البته در این زمینه منوچهر آقانژاد - مدیرعامل شرکت توسعه صنایع پالایش - با تاکید بر اینکه همه طرحهای ساخت پالایشگاه نفت در داخل و خارج از کشور که با همکاری وزارت نفت انجام میشود، ابتدا توجیه اقتصادی آنها قطعی شده و پس از آن مساله استراتژیک بودن تامین فرآوردههای نفتی، تاییدی بر اجرای آنها شده است، تاکید دارد که طرحهای ساخت پالایشگاه همه بررسیهای کارشناسی شده و توجیه اقتصادی دارند.
وی با تاکید بر این که اگر بازگشت سرمایه طرحی کمتر از 13 تا 15 درصد باشد، وزارت نفت یا شرکت ملی پالایش و پخش فرآوردههای نفتی اصلا اجازه سرمایهگذاری و اجرای آن طرح را ندارند، میافزاید: "اقتصادی بودن طرحهای ساخت پالایشگاههای جدید و یا طرحهای توسعه پالایشگاههای موجود قطعی است."
در این زمینه سیاست دیگری شامل فرآوردهفروشی بهجای خامفروشی با هدف ایجاد ارزش افزوده بیشتر نیز مورد توجه قرار میگیرد. بهطوریکه ریاض خراط ـ کارشناس اقتصاد انرژی ـ نیز با بیان اینکه تصور میشود که قیمت نفت در اجرای طرحهای پالایشگاهسازی تعیین کننده نیست، زیرا در هر صورت قیمت نفت پالایش شده بیشتر از نفتخام است و با تناسب مشخصی با افزایش یا کاهش قیمت نفتخام، قیمت نفت پالایش شده و فرآوردههای نفتی آن نیز زیاد یا کم میشود، نتیجهگیری میکند: "بنابراین فروش فرآوردههای نفتی درآمد بیشتری از فروش نفت خام خواهد داشت و در هر حال پالایشگاهسازی یک کار اقتصادی است."
در این رابطه نگاهی به یارانه انرژی در سال 1386 نشان میدهد که این یارانه درآمد 81.7 میلیارد دلاری آن سال را خنثی کرده است؛ بهگونهای که علی وطنی ـ رییس انجمن مهندسی نفت ـ به درآمد ارزی 81.7 میلیارد دلاری فروش نفتخام در سال 1386 و پرداخت یارانه انرژی معادل 81 میلیارد دلار در همان سال اشاره و یادآوری میکند: "طی این سال 23.58 میلیارد لیتر به ارزش 11.5میلیارد بنزین وارد کشور شده است. همچنین 4.36 میلیارد دلار یارانه نفتسفید، 15.62 میلیارد دلار یارانه نفت گاز، 3.88 میلیارد دلار یارانه نفتکوره، 25.79 میلیارد دلار یارانه گاز و 19.02 میلیارد دلار یارانه برق پرداخت شده است. این در حالیست که اگر در تولید فرآوردههای نفتی به خودکفایی رسیده بودیم، در سال 1386 میتوانستیم علاوه بر درآمد 81.7 میلیارد دلاری از پرداخت 81 میلیارد دلار یارانه جلوگیری کنیم."
البته برخی کارشناسان نیز تاکید میکنند باتوجه بهاینکه صرف نظر از مسائل تحریم و شرایط سیاسی، به طور معمول در گذشته نیز قیمت بنزین تولیدی در پالایشگاههای خارجی ارزانتر از داخل بوده است، واردات را راهکار غیر اقتصادی نمیدانند.
برای نمونه رضا فرمند ـ عضو هیات مدیره انجمن اقتصاد انرژی ایران ـ در این زمینه توضیح میدهد: " صرفنظر از قیمت نفت خام، اقتصادی بودن ساخت پالایشگاه نفت یا واردات بنزین باید از طریق مقایسه هزینه خرید این فرآورده استراتژیک از خارج کشور با هزینههای داخلی پالایش نفت محاسبه شود. بدون در نظر گرفتن مسایل سیاسی و از نظر اقتصادی، باید هزینه پالایش نفتخام در داخل و خارج از کشور مقایسه شود."
این کارشناس اقتصاد انرژی با اشاره به وجود ظرفیتهای خالی پالایشی در پالایشگاههای موجود خارج از کشور خاطرنشان میکند: "بنابراین لازم است که ایجاد ظرفیت پالایشی جدید در مقایسه با هزینههای پالایش در خارج از کشور مقایسه و تصمیمگیری شود."
باوجود همه فراز و نشیبها در اجرای طرحهای پالایشگاهسازی، نرسی قربان ـ کارشناس اقتصادی انرژی ـ عقیده دارد که بررسی اقتصادی بودن یا نبودن ساخت پالایشگاه نفت در ایران تنها با داشتن طرح جامع انرژی میتواند کارشناسی و دقیق باشد: " به طورکلی تصمیمگیری درباره ساخت پالایشگاه نفتی یک تصمیمگیری بلندمدت است و نمیتوانیم با نوسانهای قیمت نفتخام نظر خود را در اینباره تغییر دهیم. بنابراین لازم است این تصمیمگیریهای بلندمدت با مطالعه همه جوانب سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و وجود منابع هیدروکربوری توسط مسوولان نظام همراه باشد."
وی ادامه میدهد: "از آنجایی که هنوز طرح جامع انرژی در کشور نداریم، تصمیمگیریها دقیق و مشخص نیست و تا زمانیکه طرح جامع و کامل حداقل 20 ساله در بحث انرژی در کشور وجود نداشته باشد، تصمیم گیریهای بلند مدت با مشکل مواجه خواهد شد، زیرا لازم است بدانیم برنامهریزی برای مسائلی مانند تخصیص انرژی در مصرف داخل، صنایع، تزریق، صادرات و استفاده از انرژیهای تجدیدپذیر چگونه است. "
نگاهی به وضعیت پالایشگاهسازی در کشورهای دیگر که بهطور خصوصی اقدام به اجرای این طرحها میکنند و بهدلیل حضور بخش خصوصی، بهدور از مسائل سیاسی تنها صرفه اقتصادی در نظر گرفته میشود نیز نشان میدهد در کشورهای دیگر مانند ارمنستان، اندونزی، مالزی، سوریه و سنگاپور نیز این طرحها با جدیت دنبال میشود که البته بهنظر میرسد در حال حاضر بهدلیل کاهش قیمت نفتخام همه این شرکتها طرحهای خود را با احتیاط بیشتری پیش میبرند.
دیگر نکته قابل توجه درباره پالایشگاهسازی اینست که بهطور معمول شرکتهای بزرگ صنایع مرتبط با نفت مانند شل و توتال که در زمینههای مختلف بالادستی و پاییندستی فعالیت میکنند، معمولا از گذشته تا امروز، طرحهای پالایشگاهسازی خود را به دلایل مسائل زیستمحیطی در کشورهای درحال توسعه اجرا کرده و ملزم به پرداخت مالیاتهایی شدهاند، بههمین دلیل برای کاهش این هزینهها گاهی طوری معادلات بازار و سودآوری طرحهای خود در بخشهای بالادستی و پاییندستی را هماهنگ کردهاند که کمترین سود مربوط به پروژههای پالایش نفت باشد.
درهرصورت بهنظر میرسد بهمنظور پوششدادن همه مسائل اقتصادی، سیاسی و اجتماعی کشور در بلندمدت، مدیران بهجای نگرشهای مقطعی و گاهی تکبعدی، با درنظر گرفتن همه جزئیات به تصمیمگیری بپردازند. البته لازم به ذکر است که در برنامه چشمانداز 20ساله، جایگاه آینده ایران در منطقه در بخش انرژی مشخص و تلاش برای نیل به آن هدف آغاز شده است.
گزارش از: خبرنگار ایسنا حمیده صداقت
